Η κατανόηση πέρα από τη σκέψη
Οι περισσότερες συζητήσεις για την τεχνητή νοημοσύνη περιστρέφονται γύρω από ένα ερώτημα που μοιάζει ολοένα και πιο επιτακτικό: μπορούν οι μηχανές να σκεφτούν όπως οι άνθρωποι; Η διατύπωση αυτή, όσο εύλογη κι αν φαίνεται, ενδέχεται να αποκρύπτει ένα βαθύτερο πρόβλημα. Ίσως το πραγματικά ενδιαφέρον ερώτημα να μην αφορά τη σκέψη αλλά την κατανόηση. Όχι το αν μια μηχανή μπορεί να επεξεργαστεί πληροφορίες, αλλά το τι ακριβώς εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος κατανοεί.
Για μεγάλο μέρος της ιστορίας της φιλοσοφίας και της ψυχολογίας, η κατανόηση δεν αντιμετωπίστηκε ως μια ουδέτερη γνωστική λειτουργία. Από τη φαινομενολογία του Merleau-Ponty έως την ηθική της ετερότητας του Levinas, η ανθρώπινη εμπειρία νοήθηκε ως κάτι αδιαχώριστο από τον τρόπο με τον οποίο υπάρχουμε μέσα στον κόσμο. Δεν κατανοούμε ως αποστασιοποιημένοι παρατηρητές αλλά ως υπάρξεις που έχουν σώμα, ιστορία, επιθυμίες, φόβους, προσδοκίες και όρια. Κατανοούμε όχι μόνο επειδή σκεφτόμαστε, αλλά επειδή συμμετέχουμε σε έναν κόσμο που μας επηρεάζει και τον οποίο επηρεάζουμε.
Όταν δύο άνθρωποι συναντούν το ίδιο γεγονός, σπάνια συναντούν το ίδιο νόημα. Η κατανόηση διαμεσολαβείται από την προσωπική ιστορία, τις μνήμες, τις πολιτισμικές αναφορές, τις συναισθηματικές επενδύσεις και τις μορφές ευαλωτότητας που χαρακτηρίζουν τον καθένα. Το ίδιο γεγονός μπορεί να βιωθεί ως απώλεια, ως λύτρωση, ως ευκαιρία ή ως απειλή. Με αυτή την έννοια, η κατανόηση δεν προηγείται του υποκειμένου. Παράγεται από αυτό.
Ο συνομιλητής χωρίς βιογραφία
Η θέση αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον υπό το φως της εμφάνισης της τεχνητής νοημοσύνης. Για πρώτη φορά στην ιστορία, εμφανίζεται ένας συνομιλητής ικανός να συμμετέχει σε σύνθετες μορφές διαλόγου, να συζητά για τον έρωτα, την απώλεια, την ενοχή, τον φόβο ή την ελπίδα, χωρίς να έχει βιώσει τίποτε από αυτά.
Μπορεί να μιλήσει για τη θνητότητα χωρίς να βρίσκεται αντιμέτωπος με τον θάνατο. Περιγράφει το πένθος χωρίς να έχει χάσει. Αναλύει την επιθυμία χωρίς να επιθυμεί. Η ιδιαιτερότητά του δεν βρίσκεται απλώς στο ότι παράγει λόγο. Βρίσκεται στο ότι παράγει λόγο χωρίς βιογραφία.
Μέχρι σήμερα, κάθε συνομιλητής που συναντούσαμε συμμετείχε, με τον δικό του τρόπο, στην ίδια ανθρώπινη συνθήκη. Ακόμη κι όταν αγνοούσαμε το παρελθόν του, γνωρίζαμε ότι είχε υπάρξει παιδί, ότι είχε εξαρτηθεί από άλλους, ότι είχε βιώσει κάποια μορφή απώλειας, φόβου ή προσδοκίας. Υπήρχε πάντοτε η σιωπηρή παραδοχή μιας κοινής μοίρας. Η κατανόηση δεν στηριζόταν αποκλειστικά στα λεγόμενα αλλά και στην αίσθηση ότι πίσω από αυτά βρισκόταν μια ζωή.
Η τεχνητή νοημοσύνη φαίνεται να διαρρηγνύει για πρώτη φορά αυτή τη σύνδεση. Ο διάλογος συνεχίζει να υπάρχει, αλλά ο φορέας του δεν συμμετέχει στον ίδιο υπαρξιακό ορίζοντα. Εμφανίζεται ένας συνομιλητής που συμμετέχει στη γλώσσα χωρίς να συμμετέχει στην ανθρώπινη συνθήκη.
Εδώ ακριβώς αναδύεται το πραγματικό φιλοσοφικό πρόβλημα. Αν η κατανόηση μπορεί να υπάρξει χωρίς εμπειρία, χωρίς ιστορία, χωρίς ευαλωτότητα και χωρίς θνητότητα, τότε ίσως χρειάζεται να αναθεωρήσουμε όσα πιστεύαμε για τη σχέση ανάμεσα στο βίωμα και στο νόημα. Αν όμως η κατανόηση προϋποθέτει όλα αυτά, τότε οφείλουμε να εξηγήσουμε γιατί μια οντότητα που χειρίζεται τόσο αποτελεσματικά τη γλώσσα εξακολουθεί να μας φαίνεται, με έναν παράδοξο τρόπο, ξένη.
Η υπαρξιακή διάσταση της κατανόησης
Η δυσκολία ίσως βρίσκεται στο ότι η ανθρώπινη κατανόηση δεν είναι απλώς γνωστική. Είναι υπαρξιακή. Συνδέεται με τη δυνατότητα να επηρεαστούμε από όσα κατανοούμε, να μετασχηματιστούμε από αυτά, να επανερμηνεύσουμε τον εαυτό μας εξαιτίας τους.
Το ανθρώπινο υποκείμενο δεν είναι ένα σταθερό αντικείμενο που συσσωρεύει πληροφορίες. Είναι μια ανοιχτή διαδικασία που ανασυγκροτεί διαρκώς το νόημα του κόσμου και της ίδιας της ύπαρξής του. Κάθε νέα εμπειρία μπορεί να μεταβάλει το νόημα μιας παλαιότερης. Κάθε νέα απώλεια μπορεί να αναδιατάξει την αφήγηση μιας ολόκληρης ζωής. Το υποκείμενο δεν ολοκληρώνεται ποτέ, επειδή βρίσκεται πάντοτε σε διαδικασία γίγνεσθαι.
Η εμφάνιση της τεχνητής νοημοσύνης ενδέχεται τελικά να μην μας υποχρεώνει πρωτίστως να επανεξετάσουμε την έννοια της νοημοσύνης. Αντίθετα, μας καλεί να επιστρέψουμε σε ένα παλαιότερο και βαθύτερο ερώτημα: τι είναι εκείνο που μετατρέπει μια ύπαρξη σε υποκείμενο;
Η επιστροφή του υποκειμένου στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης
Για δεκαετίες, η έννοια του υποκειμένου αμφισβητήθηκε, αποδομήθηκε ή θεωρήθηκε αυτονόητη. Ωστόσο, η παρουσία ενός συνομιλητή που μπορεί να παράγει νόημα χωρίς να διαθέτει ιστορία φαίνεται να την επαναφέρει στο κέντρο της συζήτησης. Όχι επειδή η τεχνητή νοημοσύνη αποδεικνύει κάτι για τον άνθρωπο, αλλά επειδή μας αναγκάζει να επανεξετάσουμε όσα θεωρούσαμε δεδομένα για τη δική μας ύπαρξη.
Ίσως τελικά το σημαντικότερο ερώτημα που θέτει η τεχνητή νοημοσύνη να μην αφορά τις δυνατότητες των μηχανών αλλά τις βεβαιότητες των ανθρώπων. Για αιώνες θεωρούσαμε ότι η κατανόηση προϋποθέτει εμπειρία, ότι το νόημα προϋποθέτει βίωμα και ότι η γλώσσα προϋποθέτει έναν φορέα που κατοικεί μέσα στον κόσμο τον οποίο περιγράφει. Σήμερα εμφανίζεται ένας συνομιλητής που μοιάζει να αμφισβητεί όλες αυτές τις συνδέσεις ταυτόχρονα.
Δεν γνωρίζουμε ακόμη αν βρισκόμαστε μπροστά σε μια νέα μορφή κατανόησης ή σε μια εξαιρετικά πειστική προσομοίωσή της. Γνωρίζουμε όμως κάτι άλλο. Ότι η παρουσία της τεχνητής νοημοσύνης μας αναγκάζει να επιστρέψουμε σε ερωτήματα που θεωρούσαμε λυμένα.
Τι είναι εμπειρία;
Τι είναι νόημα;
Τι είναι υποκείμενο;
Και τελικά, τι ακριβώς συμβαίνει όταν λέμε ότι κάποιος κατανοεί;
Ίσως η σημαντικότερη συμβολή της τεχνητής νοημοσύνης να μην είναι τεχνολογική αλλά φιλοσοφική. Όχι επειδή μας φέρνει πιο κοντά στην κατασκευή μιας ανθρώπινης μηχανής, αλλά επειδή μας αναγκάζει να αναμετρηθούμε εκ νέου με το πιο δύσκολο και ανοιχτό ερώτημα όλων:
Τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος;