Ο εσωτερικός κριτής και η κόπωση της διαρκούς αυτοαξιολόγησης
Στην ψυχοθεραπεία συναντά κανείς συχνά ανθρώπους που περιγράφουν μια ιδιόμορφη μορφή κόπωσης. Δεν πρόκειται πάντοτε για άγχος ή θλίψη με την κλασική έννοια. Πρόκειται περισσότερο για την αίσθηση ότι βρίσκονται διαρκώς υπό εξέταση. Σαν να καλούνται καθημερινά να αποδείξουν ότι είναι αρκετά καλοί, αρκετά παραγωγικοί, αρκετά ενδιαφέροντες, αρκετά επιτυχημένοι. Το αξιοσημείωτο είναι ότι τις περισσότερες φορές δεν υπάρχει κάποιος συγκεκριμένος άνθρωπος που τους αξιολογεί. Κι όμως, η αίσθηση της αξιολόγησης παραμένει σταθερή και πολλές φορές εξαντλητική. Η εύκολη εξήγηση είναι να αποδώσουμε το φαινόμενο στα κοινωνικά δίκτυα και στη διαρκή έκθεση της προσωπικής ζωής. Αναμφίβολα αυτά έχουν συμβάλει στην ενίσχυσή του. Ωστόσο, μια τέτοια ερμηνεία μοιάζει ανεπαρκής. Το ζήτημα φαίνεται να είναι βαθύτερο. Δεν αφορά μόνο το γεγονός ότι οι άλλοι μπορούν να μας βλέπουν. Αφορά κυρίως το ότι έχουμε μάθει να βλέπουμε τον εαυτό μας μέσα από ένα διαρκές βλέμμα αξιολόγησης. Σαν ο κριτής να έχει μετακινηθεί από τον εξωτερικό κόσμο και να έχει εγκατασταθεί στο εσωτερικό του ψυχισμού μας.
Το παράδοξο είναι ότι οι προηγούμενες γενιές βίωναν πολύ αυστηρότερους κοινωνικούς περιορισμούς από όσους βιώνουμε σήμερα. Οι επιλογές τους ήταν συχνά περιορισμένες και οι ρόλοι περισσότερο προκαθορισμένοι. Παρ’ όλα αυτά, πολλοί άνθρωποι φαίνεται να διέθεταν μεγαλύτερη βεβαιότητα για το ποιοι ήταν και ποια θέση κατείχαν μέσα στον κόσμο. Ο σύγχρονος άνθρωπος απολαμβάνει μια πρωτοφανή ελευθερία επιλογών, αλλά η ελευθερία αυτή συνοδεύεται από μια λιγότερο ορατή επιβάρυνση. Καλείται διαρκώς να αποφασίζει ποιος θέλει να γίνει, ποια ζωή αξίζει να ζήσει και ποια εκδοχή του εαυτού του θεωρεί επιθυμητή. Εκεί όπου παλαιότερα υπήρχαν περιορισμοί, σήμερα υπάρχουν αμέτρητες πιθανότητες> Ισως γι’ αυτό η αξιολόγηση έχει γίνει τόσο επίμονη. Δεν συγκρίνουμε τον εαυτό μας μόνο με τους άλλους. Τον συγκρίνουμε με όλες τις πιθανές εκδοχές του εαυτού που θα μπορούσαμε να είχαμε υπάρξει. Με τον επαγγελματία που δεν γίναμε, με τη ζωή που δεν επιλέξαμε, με τις δυνατότητες που αφήσαμε πίσω μας. Έτσι η αίσθηση της ανεπάρκειας δεν γεννιέται μόνο από την κοινωνική σύγκριση αλλά και από τη διαρκή αντιπαράθεση με ένα φαντασιακό μέλλον που δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ.
Σε αυτό το σημείο αναδύεται ένα ακόμη πιο δύσκολο ερώτημα. Πόσες από τις επιθυμίες μας είναι πραγματικά δικές μας και πόσες διαμορφώνονται από την ανάγκη να φανούμε επιτυχημένοι, ενδιαφέροντες ή άξιοι στα μάτια ενός φαντασιακού άλλου; Θέλουμε πράγματι ορισμένα πράγματα ή θέλουμε την αναγνώριση που τα συνοδεύει; Επιθυμούμε μια συγκεκριμένη ζωή ή επιθυμούμε την εικόνα αυτής της ζωής; Όσο περισσότερο το βλέμμα του άλλου εγκαθίσταται μέσα μας, τόσο δυσκολότερο γίνεται να διακρίνουμε πού τελειώνει η δική μας επιθυμία και πού αρχίζει η ανάγκη για επιβεβαίωση. Ίσως γι’ αυτό δυσκολευόμαστε τόσο συχνά να κλείσουμε ορισμένους κύκλους της ζωής μας. Όχι μόνο επειδή χάσαμε κάτι πολύτιμο, αλλά επειδή μαζί του χάνεται και μια πιθανή εκδοχή του εαυτού μας. Ένας έρωτας που δεν ολοκληρώθηκε, μια επαγγελματική πορεία που δεν ακολουθήσαμε, μια επιθυμία που εγκαταλείψαμε δεν αφήνουν πίσω τους μόνο μια απώλεια. Αφήνουν πίσω τους και το ερώτημα του ποιοι θα μπορούσαμε να είχαμε γίνει. Συχνά δεν πενθούμε μόνο το παρελθόν. Πενθούμε και το μέλλον που κάποτε φανταστήκαμε.
Ίσως τελικά η ψυχική κόπωση της εποχής μας να μην οφείλεται μόνο στις αυξημένες απαιτήσεις της καθημερινότητας. Ίσως να σχετίζεται και με το γεγονός ότι έχουμε μάθει να αντιμετωπίζουμε τον εαυτό μας ως ένα αδιάκοπο έργο προς βελτίωση. Ως κάτι που πρέπει συνεχώς να αναβαθμίζεται, να αποδεικνύει την αξία του και να δικαιολογεί την ύπαρξή του. Ζούμε σαν να βρισκόμαστε μπροστά σε μια αόρατη επιτροπή αξιολόγησης που δεν παύει ποτέ να συνεδριάζει. Κι όμως, ίσως η ουσιαστικότερη μορφή ελευθερίας να μην βρίσκεται στην απουσία εξωτερικών περιορισμών. Ίσως να βρίσκεται στην ικανότητα να υπάρχουμε, έστω για λίγο, χωρίς να χρειάζεται να αποδείξουμε τίποτα. Στην ικανότητα να κατοικούμε τον εαυτό μας χωρίς να τον παρατηρούμε διαρκώς από απόσταση. Γιατί ίσως η πιο δύσκολη πρόκληση της εποχής μας να μην είναι να γίνουμε κάτι περισσότερο. Ίσως είναι να μπορέσουμε κάποτε να νιώσουμε ότι αυτό που ήδη είμαστε είναι αρκετό.